Günümüzde hadislerle ilgili en sık sorulan sorulardan biri şudur: “Bu hadis sahih mi?” Sosyal medya paylaşımlarında, sohbetlerde ve vaazlarda bir hadis zikredildiğinde ilk olarak bu soru gündeme gelmektedir. Her ne kadar yanlış bir soru olmasa da hadis usûlünün değerlendirme yöntemini tam olarak yansıttığı söylenemez. Muhaddisler hadisleri yalnızca “sahih” ve “sahih olmayan” şeklinde ikiye ayırmamış, rivayetleri farklı kuvvet derecelerine göre incelemişlerdir.
İlmî açıdan daha isabetli olan soru şudur: “Bu hadisin sıhhat derecesi nedir?” Bu ifade, hadislerin farklı seviyelerde değerlendirilebileceğini kabul etmekte ve muhaddislerin kullandığı yöntemi daha doğru yansıtmaktadır.
Hadis İlmi İki Kategoriden İbaret Değildir
Günümüzde birçok kişi hadisleri ya tamamen sahih ya da tamamen uydurma şeklinde değerlendirmektedir. Oysa hadis usûlü çok daha ayrıntılı bir yapıya sahiptir. Muhaddisler bir rivayeti incelerken senedin durumu, râvilerin güvenilirliği, rivayet yollarının sayısı, illet ihtimali, şâz olup olmaması ve diğer karineleri dikkate almışlardır.
Klasik hadis literatüründe rivayetler; sahih, hasen, zayıf, mevzû, sahih li-gayrihî ve hasen li-gayrihî gibi çeşitli derecelerle değerlendirilmiştir. Hadis ilmi, sadece kabul veya reddetmeyi değil, rivayetlerin kuvvet derecesini belirlemeyi hedefleyen bir tahkik disiplinidir.
Sahih Hadis Nedir?
Muhaddislerin meşhur tarifine göre sahih hadis:
“Adâlet ve zabt sahibi râvilerin, kesintisiz bir senedle, şâz ve illetli olmaksızın rivayet ettikleri hadistir.”
Bu tarif, sahih kabul edilen bir rivayetin birçok şartı taşıması gerektiğini göstermektedir. Bir sözün güzel veya hikmetli görünmesi, onun sahih olduğunu göstermez. Aynı şekilde bir hadisin sahih kabul edilmemesi de onun mutlaka uydurma olduğu anlamına gelmez. Hadis usûlünün inceliklerinden biri de budur.
“Sahih Değil” İfadesinin Anlamı
Halk arasında yaygın yanlışlardan biri, “sahih değil” ifadesini “uydurma” ile eş anlamlı kabul etmektir. Muhaddislerin terminolojisinde ise durum böyle değildir.
Bir hadis hasen olabilir, zayıf olabilir, senedinde hafif bir kusur bulunabilir veya başka rivayet yollarıyla desteklenebilir. Bazı rivayetler tek başına zayıf görülürken, farklı tariklerin desteğiyle “hasen li-gayrihî” derecesine yükselebilmektedir. Bu yaklaşım, muhaddislerin rivayetleri tek yönlü değil, bütün yönleriyle değerlendirdiklerini göstermektedir.
Muhaddislerin Kullandığı Hassas Dil
Klasik hadis kaynakları dikkatle incelendiğinde muhaddislerin son derece titiz bir terminoloji kullandıkları görülür. Keskin hükümler yerine çoğu zaman ara dereceleri ifade eden kavramlara yer vermişlerdir.
İmam Tirmizî’nin (v.279/892) bazı hadisler hakkında kullandığı “hasen-sahih” ifadesi bunun önemli örneklerinden biridir. Bu tabir, hadislerin yalnızca iki kategoriye ayrılmadığını açıkça göstermektedir.
Râviler değerlendirilirken de benzer bir yöntem takip edilmiştir. “Sika” ve “metrûk” gibi uç değerlendirmelerin yanında; “sadûk”, “lâ be’se bihî” ve “makbûl” gibi ara derecelendirmeler kullanılmıştır. Muhaddislerin rivayetleri siyah-beyaz bir anlayışla ele almadıkları burada açıkça görülmektedir.
Modern Dönemdeki İndirgemeci Yaklaşım
Sosyal medya kültürü ve kısa içerik alışkanlıkları, hadislerin değerlendirilmesini de etkilemiştir. Bir rivayet hakkında yalnızca “sahih” veya “uydurma” denilerek mesele çoğu zaman kapatılmaktadır.
Muhaddisler ise tek bir hadis üzerinde sayfalarca değerlendirme yapabilmişlerdir. Rivayetin hangi tariklerden geldiği, râvilerin hata ihtimalleri, metindeki gizli illetler ve diğer rivayetlerle ilişkisi ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
“Bu hadis sahih mi?” sorusu, hadis usûlünün geniş değerlendirme sistemini daraltabilmektedir. “Bu hadisin sıhhat derecesi nedir?” sorusu ise daha kapsamlı bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Hadisin hangi seviyede bulunduğunu araştırmakta, farklı ihtimalleri dikkate almakta ve muhaddislerin metoduna daha yakın durmaktadır.
Muhaddisler Arasındaki İhtilaf
Hadislerin derecelendirme sistemi içerisinde ele alındığını gösteren hususlardan biri de muhaddisler arasındaki değerlendirme farklılıklarıdır. Aynı hadis hakkında bir muhaddis “sahih”, bir başkası “hasen” hükmü verebilmektedir.
Bu durum hadis ilminin zayıflığını değil, ilmî derinliğini göstermektedir. Muhaddisler râvileri, rivayet yollarını ve illet ihtimallerini farklı açılardan değerlendirmişlerdir. Hadis tenkidi alanındaki zenginlik de büyük ölçüde buradan kaynaklanmaktadır.
Sonuç
Hadis ilmi, basit bir “doğru-yanlış” sistemi değildir. Rivayetlerin kuvvet derecelerini belirlemeyi amaçlayan hassas bir tahkik yöntemidir. Muhaddisler hadisleri yalnızca “sahih” ve “uydurma” şeklinde iki kategoriye ayırmamış, aralarında birçok derece tespit etmişlerdir.
“Bu hadis sahih mi?” sorusu tamamen yanlış değildir; ancak hadis usûlünün bütün inceliklerini yansıttığı da söylenemez. “Bu hadisin sıhhat derecesi nedir?” sorusu ise daha kuşatıcı ve daha ilmî bir yaklaşım ortaya koymaktadır. Çünkü hadis ilmi, rivayetleri sadece kabul veya reddetmekle değil, onları titizlikle tartmakla ilgilenir.
Habip KARACAN
Kaynakça:
Tirmizî, Muhammed b. İsâ (ö. 279/892) et-. Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şakir - Muhammed Fuad Abdulbaki. 5 Cilt. Mısır: Mektebetü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1975.
İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Nüzhetü’n-Nazar fi Şerhi Nuhbeti’l-Fiker. Karaçi: Mektebetü’l-Büşrâ, 2. Basım, 2012.
İbn Salâh, Takiyuddîn Osman b. Salâhiddin eş-Şehrezûrî. Mukaddimetu İbni’s-Salâh. Dımaşk: Daru’l-Mustafa, 2011.
Suyûtî, Ebü’l-Fadl Celaluddîn Abdurrahman b. Ebî Bekr es-. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevâvî. thk. Muhammed Avvâme. Medine: Dâru’l-Yusr, 2016.
Uğur, Mücteba. Ansiklopedik Hadis Terimleri Sözcüğü. Ankara: TDV Yayınları, 1. Basım, 2018.